Cách bỏ thói quen nói "ừm" và "à" mà không nghe như robot

Từ đệm không phải là vấn đề. Vấn đề là dùng chúng liên tục. Một người bình thường nói "ừm" hoặc "à" khoảng năm lần mỗi phút — và nghiên cứu cho thấy mức đó hoàn toàn ổn. Rắc rối bắt đầu khi bạn vượt qua ngưỡng khoảng 1.3% tổng số từ. Vượt ngưỡng đó, người nghe bắt đầu đánh giá bạn là kém chuẩn bị hơn, kém đáng tin hơn và kém năng lực hơn. Không phải vì điều bạn nói. Mà vì cách bạn nói.

Tôi từng là một người nghiện nói "ừm". Có lần tôi ghi âm chính mình trong một cuộc gọi công việc và đếm được 47 từ đệm trong 10 phút. Bốn mươi bảy. Gần năm lần mỗi phút, nghe có vẻ chấp nhận được cho đến khi bạn nhận ra tôi đang trình bày kết quả quý cho ban lãnh đạo. Chắc phân nửa trong số họ đang chơi trò bingo đếm từ đệm.

Đây là những gì đã giúp tôi cắt giảm con số đó 80% trong khoảng sáu tuần. Không lớp diễn xuất. Không huấn luyện viên đắt tiền. Chỉ là hiểu vì sao từ đệm xuất hiện và luyện vài kỹ thuật cụ thể cho đến khi chúng trở thành phản xạ.

Vì sao ngay từ đầu chúng ta lại nói "ừm"?

Não bạn chạy nhanh hơn tốc độ miệng bạn có thể theo kịp. Đó là gốc rễ của vấn đề. Từ đệm chính là vùng đệm — chúng giữ chỗ cho bạn trong cuộc trò chuyện trong lúc não bắt kịp để quyết định nói gì tiếp theo.

Nhà ngôn ngữ học Herbert Clark ở Stanford phát hiện rằng "ừm" và "à" không phải là lỗi hay rác lời nói. Chúng thực sự là những từ mà não bạn lên kế hoạch và tạo ra một cách có chủ đích. Chúng đóng vai trò người điều phối cuộc trò chuyện — những tín hiệu nói với người nghe rằng "tôi vẫn đang nói, đừng ngắt lời, tôi chỉ đang suy nghĩ một chút thôi".

Điều thú vị: "ừm" và "à" mang nghĩa khác nhau. Nghiên cứu gợi ý rằng chúng ta nói "ừm" khi đang quyết định nói gì và nói "à" khi đang quyết định nói như thế nào. "Ừm" báo hiệu một khoảng trễ dài hơn sắp tới. "À" báo hiệu một khoảng trễ ngắn hơn. Não bạn thực sự phân biệt giữa hai loại này.

Vậy nên từ đệm có mục đích của nó. Chúng giữ quyền nói cho bạn. Chúng mua thời gian suy nghĩ. Bản thân chúng không xấu — chúng chỉ thành vấn đề khi là công cụ duy nhất bạn có để xử lý những khoảng ngắt. Khi mọi khoảng trống đều bị lấp bằng tiếng ồn thay vì im lặng, bạn bắt đầu nghe có vẻ thiếu chắc chắn. Ngay cả khi bạn không hề như vậy.

Điều gì xảy ra khi bạn dùng quá nhiều từ đệm?

Các nhà nghiên cứu tại Cal Poly cho người tham gia nghe những người nói với tần suất từ đệm khác nhau. Kết quả rất rõ ràng: người nói dùng nhiều từ đệm hơn bị đánh giá là kém chuyên nghiệp, kém đáng tin và kém năng lực hơn. Nội dung thông điệp của họ không hề thay đổi — chỉ có cách truyền đạt.

Một nghiên cứu khác kiểm chứng điều này chính xác hơn. Họ thay đổi tần suất từ đệm từ 0 đến 12 lần mỗi phút và đo cảm nhận của người nghe. Năm từ đệm mỗi phút? Không có tác động tiêu cực đáng kể. Mười hai lần mỗi phút? Hiệu quả cảm nhận giảm rõ rệt. Có một ngưỡng lý tưởng — chỉ là nó thấp hơn phần lớn mọi người vẫn tưởng.

Đây là con số làm tôi nhớ mãi: các bản ghi âm không có từ đệm đạt 5.93 điểm về năng lực giao tiếp. Các bản ghi có từ đệm chỉ đạt 3.99. Cùng người nói. Cùng nội dung. Khác biệt duy nhất là mấy âm thanh nhỏ xen giữa các ý.

Tác động tới kinh doanh cũng có thật. Một nghiên cứu về tiếp thị qua điện thoại cho thấy tỷ lệ thành công giảm mạnh khi từ đệm vượt quá 1.3% tổng số từ. Tức khoảng một từ đệm trên mỗi 77 từ. Nghe có vẻ dư dả — cho đến khi bạn nhận ra chúng chồng chất nhanh thế nào lúc bạn hồi hộp.

Làm sao để thực sự giảm từ đệm?

Nhận biết là bước đầu tiên. Bạn không thể sửa thứ mình không nhận ra. Hãy ghi âm cuộc gọi tiếp theo của bạn — hầu hết công cụ họp trực tuyến đều lưu bản ghi — rồi đếm số từ đệm. Con số đó có lẽ sẽ khiến bạn bất ngờ. Nó từng làm tôi bất ngờ.

Các nghiên cứu cho thấy những sinh viên nhận phản hồi tức thì về việc dùng từ đệm đã giảm được gấp ba lần so với những người không nhận phản hồi. Ngay cả phản hồi trễ cũng cắt giảm 60% tần suất từ đệm. Chỉ riêng việc biết vấn đề tồn tại đã tạo ra khác biệt.

Kỹ thuật 1: Thay từ đệm bằng khoảng lặng

Đây là kỹ năng cốt lõi. Khi bạn cảm thấy chữ "ừm" đang trào lên, hãy khép miệng lại. Cứ dừng. Để khoảng lặng tồn tại.

Nghe thì đơn giản. Làm thì đáng sợ. Khoảng lặng như kéo dài vô tận khi bạn là người đang chờ. Nhưng đây là điều nghiên cứu thực sự chỉ ra: nói "ừm" khiến người nói có vẻ lo lắng hơn so với việc để im lặng. Khoảng lặng được hiểu là điềm tĩnh, chín chắn. Từ đệm được hiểu là hồi hộp.

Kỹ thuật: bắt được chính mình ngay trước khi từ đệm bật ra và thay nó bằng con số không. Đúng nghĩa là không gì cả. Hít thở nếu cần, nhưng đừng phát ra âm thanh. Khoảng lặng đó cảm giác như thiên thu với bạn. Với người nghe, đó là một người nói tự tin đang dành một khoảnh khắc để cân nhắc câu chữ.

Hãy luyện tập trong những cuộc trò chuyện ít áp lực. Khi ai đó hỏi bạn một câu, hãy dừng trọn một giây trước khi trả lời. Cảm nhận giây đó khó chịu đến mức nào. Rồi mới nói. Làm đủ nhiều lần, khoảng lặng sẽ thành vùng đất quen thuộc thay vì khoảng trống cần chạy trốn.

Kỹ thuật 2: Nói chậm lại

Nói nhanh tạo ra cơ hội cho từ đệm. Miệng bạn chạy trước não, và từ đệm là cơ chế đuổi theo. Khi bạn chậm lại, bạn cần ít vùng đệm hơn.

Tốc độ nói trung bình vào khoảng 135 từ mỗi phút. Người nói khi hồi hộp thường vọt lên 170 hoặc hơn. Ở tốc độ đó, não bạn liên tục vật lộn để bắt kịp, và "ừm" mua cho nó một phần giây để suy nghĩ.

Hãy thử nói ở 70% tốc độ bình thường của bạn. Cảm giác sẽ chậm đến buồn cười — gần như kiểu kẻ cả. Đó chính xác là chỗ bạn cần đến. Cuối cùng não bạn cũng có thời gian chuẩn bị cụm từ tiếp theo trước khi miệng cần đến nó. Từ đệm bốc hơi vì bạn không còn cần chúng nữa.

Kỹ thuật 3: Chia ý thành từng cụm

Phần lớn từ đệm xuất hiện giữa các ý. Bạn nói xong một ý rồi lấp khoảng trống trong lúc tìm ý tiếp theo. Cách sửa: sắp xếp câu trả lời thành những cụm riêng biệt trong đầu trước khi mở miệng.

Khi ai đó đặt câu hỏi, đừng nói ngay lập tức. Hãy dừng một nhịp. Xác định hai hoặc ba ý bạn muốn nêu. Rồi trình bày từng ý một, với những khoảng lặng có chủ đích ở giữa.

Cách này dồn phần suy nghĩ lên trước. Thay vì vừa nói vừa tìm ý kế tiếp, bạn đã vẽ sẵn bản đồ. Những khoảng lặng giữa các cụm không còn là lúng túng chống chế — chúng là những đoạn chuyển tiếp tự tin.

Kỹ thuật 4: Luyện tập với một từ kích hoạt

Chọn một từ để thầm nói trong đầu thay cho "ừm". Một số người dùng "dừng". Người khác dùng "thở". Bản thân từ đó không quan trọng. Điểm mấu chốt là tạo ra một ngắt quãng có ý thức cho thói quen từ đệm tự động.

Khi cảm thấy thôi thúc buột ra từ đệm, hãy thầm nghĩ từ kích hoạt của bạn. Việc này phá vỡ tính tự động. Não bạn vốn định tạo ra "ừm" mà không cần can thiệp có ý thức. Từ kích hoạt biến nó thành có ý thức, và nhờ vậy bạn kiểm soát được.

Sau vài tuần, bạn sẽ không cần từ kích hoạt nữa. Bản thân khoảng lặng trở thành phản xạ. Nhưng từ kích hoạt là bánh xe phụ hữu ích trong lúc tập.

Kỹ thuật 5: Chấp nhận một ít từ đệm

Loại bỏ hoàn toàn không phải là mục tiêu. Thậm chí điều đó còn bất khả thi. Và thành thật mà nói? Người nói không có chút từ đệm nào nghe hơi máy móc. Nghiên cứu cho thấy một tần suất thấp nhưng khác không — khoảng năm lần mỗi phút — không gây ảnh hưởng tiêu cực đến cảm nhận.

Tiến sĩ Angela Corbo từ Widener University diễn đạt như sau: "Đôi khi từ đệm sẽ phục vụ đúng mục đích đó cho bạn. Nó cho thấy đây chính là khoảnh khắc bạn đang mời mọi người cùng suy nghĩ."

Mục tiêu là hạ từ đệm từ một cái nạng gây xao nhãng xuống thành dấu ngắt tự nhiên, thi thoảng mới xuất hiện. Nếu bạn đang ở mức 15 lần mỗi phút, hãy về 8. Nếu đang ở 8, hãy về 5. Đừng ám ảnh với sự hoàn hảo — hãy nhắm tới mức giảm dễ chịu.

Từ đệm có thực sự đồng nghĩa với việc bạn kém thông minh?

Không. Nếu có, thì điều ngược lại mới đúng.

Thực tế, một nghiên cứu văn bản quy mô lớn phát hiện rằng những từ đệm hội thoại như "ý tôi là" và "bạn biết đấy" được dùng nhiều hơn bởi những người tận tâm hơn — những người quan tâm đến việc dùng đúng câu chữ. (Nghiên cứu đó xét các dấu hiệu diễn ngôn ấy chứ không phải riêng "ừm" và "à".) Dừng lại để suy nghĩ phản ánh sự chín chắn, chứ không phải sự ngờ nghệch.

Một nghiên cứu khác phát hiện điều bất ngờ về tính trung thực: người nói thật dùng nhiều từ đệm hơn. "Các lần xuất hiện của um thường xuyên hơn đáng kể và có độ dài âm thanh lâu hơn khi nói thật so với khi nói dối." Người nói dối có vẻ lên kế hoạch cho lời nói kỹ hơn vì họ đang dựng nên một câu chuyện. Người nói thật thì đang xử lý thực tế theo thời gian thực, và điều đó tạo ra nhiều lần ngập ngừng hơn.

Giảng viên ngành nhân văn dùng từ đệm 4.76 lần trên mỗi trăm từ. Giảng viên khoa học tự nhiên? Chỉ 1.47 lần. Không phải vì các nhà khoa học thông minh hơn — mà vì chất liệu ngành nhân văn khó diễn đạt thành lời một cách chính xác hơn, đòi hỏi nhiều xử lý ngôn ngữ tức thời hơn.

Vậy nên từ đệm không báo hiệu trí tuệ thấp. Nhưng cảm nhận thì không quan tâm đến thực tế. Người nghe vẫn đánh giá người nói dùng quá nhiều từ đệm là kém năng lực, bất kể sự thật ra sao. Bạn đang quản lý cảm nhận, chứ không phải chứng minh chỉ số IQ.

Mất bao lâu để cải thiện?

Theo trải nghiệm của tôi: hai tuần để nhận ra vấn đề, bốn tuần để bắt đầu tự bắt lỗi mình, sáu tuần để thấy mức giảm thực sự.

Nghiên cứu ủng hộ mốc thời gian này. Phản hồi tức thì tạo ra cải thiện ngay lập tức — giảm ba lần số từ đệm. Luyện tập có chủ đích trong 4-8 tuần tạo ra thay đổi bền vững. Tiến trình không hề tuyến tính. Bạn sẽ có những ngày tốt và những ngày tụt lùi. Chuyện đó là bình thường.

Điều quan trọng là thói quen ghi âm. Hãy nghe lại chính mình đều đặn. Đếm số từ đệm. Theo dõi con số theo thời gian. Dữ liệu giữ bạn trung thực khi cảm nhận chủ quan đánh lừa. Bạn sẽ tưởng mình dùng nhiều từ đệm hơn thực tế rất nhiều, và điều đó có thể gây nản lòng — cho đến khi bạn so với bản ghi của tháng trước.

Vài bài tập nhanh để thử ngay hôm nay

Đừng chỉ đọc bài này. Hãy luyện một thứ gì đó.

1. Bản ghi một phút: Nói về bất kỳ chủ đề nào trong 60 giây. Ghi âm lại. Đếm số từ đệm. Đây là mốc khởi điểm của bạn.
2. Luyện khoảng lặng: Trả lời to ba câu hỏi, dừng trọn hai giây trước mỗi câu trả lời. Để ý xem khoảng lặng đó cảm giác thế nào so với khi nghe lại.
3. Nói chậm như quay chậm: Đọc một đoạn văn ở nửa tốc độ. Cảm nhận việc nghĩ trước dễ hơn bao nhiêu khi miệng bạn không chạy đua.
4. Bài kiểm tra với bạn bè: Nhờ ai đó giơ tay mỗi lần bạn nói "ừm" trong một cuộc trò chuyện năm phút. Phản hồi tức thì hiệu quả đến tàn nhẫn.

Kết luận về từ đệm

Từ đệm tồn tại là có lý do. Não bạn dùng chúng để giữ quyền nói và mua thời gian suy nghĩ. Đó không phải khiếm khuyết tính cách — đó là một đặc tính của lời nói con người, hiện diện trong mọi ngôn ngữ trên Trái Đất.

Nhưng quá nhiều từ đệm sẽ làm xói mòn độ tin cậy của bạn. Chúng khiến bạn nghe có vẻ hồi hộp ngay cả khi bạn không hề. Chúng làm phân tán khỏi thông điệp thật sự của bạn. Và chúng dễ sửa một cách đáng ngạc nhiên nếu có kỹ thuật đúng.

Giải pháp không phải là loại bỏ hoàn toàn từ đệm. Mà là thay phần lớn chúng bằng khoảng lặng. Khoảng lặng báo hiệu sự tự tin. Từ đệm báo hiệu sự lo lắng. Cùng một khoảng trống, cảm nhận hoàn toàn khác nhau.

• Ghi âm chính mình đều đặn — nhận biết thúc đẩy cải thiện
• Thay từ đệm bằng khoảng lặng, không phải bằng thêm từ
• Nói chậm lại để não có thời gian chuẩn bị
• Chia ý thành từng cụm trước khi nói
• Chấp nhận rằng một ít từ đệm là bình thường, thậm chí hữu ích

Hãy bắt đầu với bản ghi một phút. Đếm mốc khởi điểm của bạn. Rồi chọn một kỹ thuật và luyện trong hai tuần. Bạn sẽ ngạc nhiên vì "ừm" ngừng trở thành phản xạ nhanh đến thế nào — và vì bạn nghe tự tin hơn bao nhiêu khi khoảng lặng lấp vào chỗ trống.

Nếu bạn muốn theo dõi mức giảm từ đệm của mình theo thời gian, Deepr có thể phân tích cách nói của bạn và cho bạn thấy tiến bộ cụ thể. Nhìn những con số giảm dần mang lại cảm giác thỏa mãn lạ kỳ.