Cách bỏ thói quen nói "ừm" và "ờ" (mà không nghe như robot)

Từ đệm không phải là vấn đề. Dùng chúng liên tục mới là vấn đề. Một người bình thường nói "ừm" hoặc "ờ" khoảng năm lần mỗi phút — và nghiên cứu cho thấy mức đó hoàn toàn ổn. Rắc rối bắt đầu khi bạn vượt qua khoảng 1.3% tổng số từ của mình. Qua ngưỡng đó, người nghe bắt đầu đánh giá bạn là kém chuẩn bị hơn, kém đáng tin hơn và kém năng lực hơn. Không phải vì những gì bạn nói. Mà vì cách bạn nói.

Tôi từng là kiểu người nói "ừm" kinh niên. Có lần tôi ghi âm chính mình trong một cuộc gọi công việc và đếm được 47 từ đệm trong 10 phút. Bốn mươi bảy. Gần năm lần mỗi phút, nghe có vẻ chấp nhận được cho đến khi bạn biết rằng lúc đó tôi đang trình bày kết quả quý trước ban lãnh đạo. Có lẽ một nửa trong số họ đang chơi trò bingo đếm từ đệm.

Đây là những gì đã giúp tôi cắt giảm con số đó 80% trong khoảng sáu tuần. Không lớp học diễn xuất. Không huấn luyện viên đắt tiền. Chỉ là hiểu vì sao từ đệm xuất hiện, rồi luyện vài kỹ thuật cụ thể cho đến khi chúng thành phản xạ.

Vì sao ngay từ đầu chúng ta lại nói "ừm"?

Não bạn chạy nhanh hơn miệng bạn có thể theo kịp. Đó là gốc rễ vấn đề. Từ đệm chính là bộ đệm — chúng giữ chỗ cho bạn trong cuộc trò chuyện trong lúc não còn đang quyết định nói gì tiếp theo.

Nhà ngôn ngữ học Herbert Clark của Stanford phát hiện rằng "ừm" và "ờ" không phải lỗi hay rác lời nói. Chúng thực ra là những từ mà não bạn chủ động lên kế hoạch và tạo ra. Chúng đóng vai trò người điều phối cuộc trò chuyện — những tín hiệu nói với người nghe rằng "tôi vẫn đang nói, đừng ngắt lời, tôi chỉ đang nghĩ một chút thôi".

Điểm thú vị: "ừm" và "ờ" mang ý nghĩa khác nhau. Nghiên cứu cho thấy chúng ta nói "ừm" khi đang quyết định nói gì và nói "ờ" khi đang quyết định nói như thế nào. "Ừm" báo hiệu một quãng dừng dài hơn sắp tới. "Ờ" báo hiệu quãng ngắn hơn. Não bạn thực sự phân biệt hai âm này.

Vậy nên từ đệm có mục đích của nó. Chúng giữ quyền nói. Chúng mua thêm thời gian suy nghĩ. Bản thân chúng không hề xấu — chúng chỉ thành vấn đề khi là công cụ duy nhất bạn có để xử lý những khoảng dừng. Khi mọi khoảng trống đều bị lấp bằng tiếng động thay vì sự im lặng, bạn bắt đầu nghe có vẻ thiếu chắc chắn. Kể cả khi bạn không hề như vậy.

Chuyện gì xảy ra khi bạn dùng quá nhiều từ đệm?

Các nhà nghiên cứu ở Cal Poly cho người tham gia nghe những người nói với tần suất từ đệm khác nhau. Kết quả rất rõ ràng: người nói dùng nhiều từ đệm hơn bị đánh giá là kém chuyên nghiệp, kém đáng tin và kém năng lực hơn. Nội dung thông điệp của họ không hề thay đổi — chỉ có cách truyền đạt là khác.

Một nghiên cứu khác kiểm tra điều này chính xác hơn. Họ thay đổi tần suất từ đệm từ 0 đến 12 lần mỗi phút rồi đo cảm nhận của người nghe. Năm từ đệm mỗi phút? Không có tác động tiêu cực đáng kể. Mười hai lần mỗi phút? Hiệu quả cảm nhận giảm rõ rệt. Có tồn tại một điểm ngọt — chỉ là nó thấp hơn hầu hết mọi người tưởng.

Có một con số khiến tôi nhớ mãi: các bản ghi không có từ đệm đạt 5.93 điểm về năng lực giao tiếp. Các bản ghi có từ đệm chỉ đạt 3.99. Cùng người nói. Cùng nội dung. Khác biệt duy nhất là mấy âm thanh nhỏ xíu chen giữa các ý.

Tác động đến kinh doanh cũng có thật. Một nghiên cứu về tiếp thị qua điện thoại cho thấy tỷ lệ thành công giảm mạnh khi từ đệm vượt quá 1.3% tổng số từ. Tức là khoảng một từ đệm trên mỗi 77 từ. Nghe như còn rất nhiều dư địa — cho đến khi bạn nhận ra chúng dồn lại nhanh thế nào lúc bạn hồi hộp.

Làm sao để thực sự giảm từ đệm?

Nhận thức phải đến trước. Bạn không thể sửa thứ mình không nhận ra. Hãy ghi âm chính mình trong cuộc gọi tiếp theo — hầu hết công cụ họp trực tuyến đều lưu bản ghi — rồi đếm số từ đệm. Con số đó nhiều khả năng sẽ làm bạn bất ngờ. Nó đã làm tôi bất ngờ.

Các nghiên cứu cho thấy sinh viên được nhận phản hồi tức thời về việc dùng từ đệm đã giảm số từ đệm nhiều gấp ba lần so với những người không nhận phản hồi. Ngay cả phản hồi chậm cũng cắt được 60% tần suất từ đệm. Chỉ riêng việc biết vấn đề tồn tại đã tạo ra khác biệt.

Kỹ thuật 1: Thay từ đệm bằng khoảng lặng

Đây là kỹ năng cốt lõi. Khi bạn thấy tiếng "ừm" chực trào ra, hãy ngậm miệng lại. Chỉ cần dừng. Để khoảng lặng tồn tại.

Nghe thì đơn giản. Làm thì đáng sợ. Khoảng lặng như kéo dài vô tận khi bạn là người đang chờ. Nhưng đây là điều nghiên cứu thực sự cho thấy: nói "ừm" khiến người nói có vẻ lo lắng hơn là để im lặng. Khoảng dừng được hiểu là điềm tĩnh, biết suy nghĩ. Từ đệm bị hiểu là bồn chồn.

Kỹ thuật: bắt lấy chính mình ngay trước khi từ đệm bật ra và thay nó bằng không gì cả. Đúng nghĩa đen là không gì cả. Hít thở nếu cần, nhưng đừng phát ra tiếng. Khoảng dừng với bạn dài như thiên thu. Với người nghe, đó là một người nói tự tin đang dành một khoảnh khắc để cân nhắc câu chữ.

Hãy luyện điều này trong những cuộc trò chuyện ít áp lực. Khi ai đó hỏi bạn một câu, hãy dừng trọn một giây trước khi trả lời. Cảm nhận xem một giây đó khó chịu đến mức nào. Rồi mới nói. Làm đủ nhiều lần, khoảng dừng sẽ thành vùng đất quen thuộc thay vì khoảng trống mà bạn muốn chạy trốn.

Kỹ thuật 2: Nói chậm lại

Nói nhanh tạo cơ hội cho từ đệm. Miệng bạn chạy vượt não, và từ đệm là cơ chế để não bắt kịp. Khi bạn chậm lại, bạn cần ít bộ đệm hơn.

Tốc độ nói trung bình là khoảng 135 từ mỗi phút. Người hồi hộp thường vọt lên 170 hoặc hơn. Ở tốc độ đó, não bạn liên tục vật lộn để theo kịp, và "ừm" mua cho nó một phần nhỏ của giây để suy nghĩ.

Hãy thử nói ở 70% tốc độ bình thường của bạn. Nó sẽ chậm đến mức lố bịch — gần như kiểu bề trên. Đó chính xác là nơi bạn muốn đến. Não bạn cuối cùng cũng có thời gian chuẩn bị cụm từ tiếp theo trước khi miệng cần đến nó. Từ đệm bốc hơi vì bạn không cần chúng nữa.

Kỹ thuật 3: Chia suy nghĩ thành từng khối

Phần lớn từ đệm xuất hiện giữa các ý. Bạn nói xong một ý rồi lấp khoảng trống trong lúc tìm ý tiếp theo. Cách sửa: sắp xếp câu trả lời thành từng khối riêng biệt trong đầu trước khi mở miệng.

Khi ai đó hỏi bạn một câu, đừng nói ngay. Hãy dừng một nhịp. Xác định hai hoặc ba điểm bạn muốn nói. Rồi trình bày từng điểm một, với những khoảng dừng có chủ ý ở giữa.

Cách này dồn phần suy nghĩ lên trước. Thay vì vừa nói vừa tìm ý tiếp theo, bạn đã vẽ sẵn bản đồ. Những khoảng dừng giữa các khối không phải là lúc bạn quýnh quáng tìm chữ — chúng là những chuyển tiếp đầy tự tin.

Kỹ thuật 4: Luyện với một từ kích hoạt

Hãy chọn một từ để thầm nhắc trong đầu thay cho "ừm". Có người dùng "dừng". Có người dùng "thở". Bản thân từ đó không quan trọng. Điểm mấu chốt là tạo ra một điểm ngắt có ý thức cho thói quen từ đệm tự động.

Khi bạn thấy thôi thúc bật ra từ đệm, hãy thầm nghĩ đến từ kích hoạt của mình. Điều này phá vỡ tính tự động. Não bạn vốn định tạo ra tiếng "ừm" mà chẳng cần bạn can thiệp. Từ kích hoạt biến nó thành hành vi có ý thức, và nhờ vậy bạn kiểm soát được.

Sau vài tuần, bạn sẽ không cần từ kích hoạt nữa. Bản thân khoảng dừng sẽ trở thành phản xạ. Nhưng từ kích hoạt là bánh xe phụ rất hữu ích trong lúc tập.

Kỹ thuật 5: Chấp nhận một chút từ đệm

Loại bỏ hoàn toàn không phải mục tiêu. Điều đó thậm chí bất khả thi. Và thành thật mà nói, người nói không có lấy một từ đệm nào nghe hơi giống máy móc. Nghiên cứu cho thấy một tần suất thấp nhưng khác không — khoảng năm lần mỗi phút — không ảnh hưởng tiêu cực đến cảm nhận của người nghe.

Tiến sĩ Angela Corbo ở Đại học Widener diễn đạt thế này: "Đôi khi từ đệm sẽ phục vụ đúng mục đích đó cho bạn. Nó cho thấy đây chính là khoảnh khắc bạn đang mời mọi người cùng suy nghĩ."

Mục tiêu là đưa từ đệm từ chỗ là cái nạng gây xao nhãng trở thành một dấu hiệu ngắt nghỉ tự nhiên, thỉnh thoảng mới xuất hiện. Nếu bạn đang ở mức 15 lần mỗi phút, hãy về 8. Nếu đang ở 8, hãy về 5. Đừng ám ảnh chuyện hoàn hảo — hãy nhắm tới mức giảm mà bạn thấy thoải mái.

Nói nhiều từ đệm có nghĩa là bạn kém thông minh không?

Không. Nếu có gì đó, thì điều ngược lại mới có thể đúng.

Thực tế, một nghiên cứu ghi âm hàng trăm cuộc trò chuyện đời thường cho thấy những từ đệm kiểu "ý tôi là" và "bạn biết đấy" được dùng nhiều hơn bởi những người tận tâm hơn — những người quan tâm đến việc chọn đúng câu chữ. (Nghiên cứu đó xem xét các dấu hiệu diễn ngôn nói trên chứ không phải riêng "ừm" và "ờ", và mối liên hệ với tính cách xuất hiện trong một loạt lớn các phép so sánh, nên hãy xem đây là gợi ý chứ chưa phải kết luận chắc chắn.) Dừng lại để nghĩ phản ánh sự cẩn trọng trong suy nghĩ, không phải sự ngờ nghệch.

Một nghiên cứu khác phát hiện điều bất ngờ về sự trung thực: người nói thật dùng nhiều từ đệm hơn. Các "trường hợp nói um xuất hiện thường xuyên hơn đáng kể và có độ dài âm học lớn hơn khi nói thật so với khi nói dối." Người nói dối rõ ràng lên kế hoạch cho lời nói kỹ hơn vì họ đang dựng nên một câu chuyện. Người nói thật thì đang xử lý thực tế theo thời gian thực, và điều đó tạo ra nhiều lần ngập ngừng hơn.

Giảng viên ngành nhân văn dùng từ đệm 4.76 lần trên mỗi trăm từ. Giảng viên khoa học tự nhiên? Chỉ 1.47 lần. Không phải vì các nhà khoa học thông minh hơn — mà vì nội dung ngành nhân văn khó diễn đạt thành lời một cách chính xác hơn, đòi hỏi nhiều xử lý ngôn ngữ tức thời hơn.

Vậy nên từ đệm không phải dấu hiệu của trí tuệ thấp. Nhưng cảm nhận thì chẳng quan tâm đến thực tế. Người nghe vẫn đánh giá người nói dùng quá nhiều từ đệm là kém năng lực, bất kể sự thật ra sao. Bạn đang quản lý cảm nhận, chứ không phải chứng minh chỉ số IQ.

Mất bao lâu để cải thiện?

Theo kinh nghiệm của tôi: hai tuần để nhận ra vấn đề, bốn tuần để bắt đầu tự bắt lỗi chính mình, sáu tuần để thấy mức giảm thực sự.

Nghiên cứu ủng hộ mốc thời gian này. Phản hồi tức thời tạo ra cải thiện ngay lập tức — số từ đệm ít hơn ba lần. Luyện tập có chủ đích trong 4-8 tuần tạo ra thay đổi bền vững. Tiến trình không tuyến tính. Bạn sẽ có ngày tốt và ngày tụt lùi. Đó là chuyện bình thường.

Điều quan trọng là thói quen ghi âm. Hãy nghe lại chính mình đều đặn. Đếm số từ đệm. Theo dõi con số đó theo thời gian. Dữ liệu giữ cho bạn trung thực khi cảm nhận chủ quan đánh lừa bạn. Bạn sẽ tưởng mình dùng nhiều từ đệm hơn thực tế rất nhiều, và điều đó có thể làm bạn nản lòng — cho đến khi bạn so với bản ghi của tháng trước.

Vài bài tập nhanh để thử ngay hôm nay

Đừng chỉ đọc bài này. Hãy luyện một thứ gì đó.

1. Bản ghi một phút: Nói về một chủ đề bất kỳ trong 60 giây. Ghi âm lại. Đếm số từ đệm. Đây là mốc khởi điểm của bạn.
2. Bài luyện khoảng dừng: Trả lời to ba câu hỏi, mỗi lần dừng trọn hai giây trước khi trả lời. Để ý xem khoảng dừng ấy cảm giác thế nào so với khi nghe lại.
3. Bài nói quay chậm: Đọc một đoạn văn ở nửa tốc độ. Cảm nhận xem việc nghĩ trước dễ hơn bao nhiêu khi miệng bạn không phải chạy đua.
4. Bài kiểm tra với bạn bè: Nhờ ai đó giơ tay mỗi lần bạn nói "ừm" trong một cuộc trò chuyện năm phút. Phản hồi tức thì hiệu quả đến mức tàn nhẫn.

Tóm lại về từ đệm

Từ đệm tồn tại là có lý do. Não bạn dùng chúng để giữ quyền nói và mua thêm thời gian suy nghĩ. Đó không phải khuyết điểm tính cách — đó là một đặc tính của lời nói con người, có mặt trong mọi ngôn ngữ trên Trái Đất.

Nhưng quá nhiều từ đệm sẽ bào mòn độ đáng tin của bạn. Chúng khiến bạn nghe có vẻ hồi hộp ngay cả khi bạn không hề. Chúng làm người nghe xao nhãng khỏi thông điệp thật sự. Và chúng dễ sửa hơn bạn tưởng, nếu có đúng kỹ thuật.

Giải pháp không phải là xóa sạch từ đệm. Mà là thay phần lớn chúng bằng sự im lặng. Khoảng dừng báo hiệu sự tự tin. Từ đệm báo hiệu sự lo lắng. Cùng một khoảng trống, cảm nhận hoàn toàn khác nhau.

• Ghi âm chính mình đều đặn — nhận thức là thứ tạo ra tiến bộ
• Thay từ đệm bằng khoảng dừng, đừng thay bằng nhiều từ hơn
• Nói chậm lại để não có thời gian chuẩn bị
• Chia suy nghĩ thành từng khối trước khi nói
• Chấp nhận rằng một ít từ đệm là bình thường, thậm chí còn hữu ích

Hãy bắt đầu bằng bản ghi một phút. Đếm mốc khởi điểm của bạn. Rồi chọn một kỹ thuật và luyện trong hai tuần. Bạn sẽ ngạc nhiên vì "ừm" thôi bật ra tự động nhanh đến mức nào — và vì giọng bạn nghe tự tin hơn bao nhiêu khi khoảng trống được lấp bằng sự im lặng.

Nếu bạn muốn theo dõi mức giảm từ đệm của mình theo thời gian, Deepr có thể phân tích cách bạn nói và cho bạn thấy tiến bộ cụ thể. Nhìn con số tụt xuống mang lại cảm giác thỏa mãn lạ lùng.